Een topstuk uit de historische ING-Collectie is nu te zien bij het Designmuseum Den Bosch. Het gaat om een IBM-computer uit de begintijd van de ICT, toen computerprogrammeren nog een vrouwenberoep was.
Waarom werd de rekenkracht van computers tot de jaren veertig berekend in ‘kilomeisjes’ of ‘meisjesuren’? Hoe kon het gebeuren dat computerprogrammeur in de jaren zestig een mannenberoep werd? En maakt het uit dat digitale assistenten vaak een vrouwelijke naam of stem hebben?
Antwoorden op deze vragen geeft de tentoonstelling ‘Women as Technology’ in het Design Museum in Den Bosch.
Geheugen van 12 kB
De tentoonstelling in Den Bosch is te zien tot 25 oktober 2025. Een van de topstukken in deze tentoonstelling is onze eigen IBM 1401-computer uit de collectie van het ING Bedrijfshistorisch Archief. De IBM 1401 werd in 1959 op de markt gebracht en was destijds de eerste commercieel verkrijgbare (en betaalbare) computer. Met een werkgeheugen van ongeveer 12 kilobyte is de IBM 1401 absoluut niet te vergelijken met een moderne computer, maar de Postcheque- en Girodienst (PCGD, de voorloper van ING) besloot begin jaren zestig om de IBM 1401 toch te gebruiken voor het verwerken van overschrijvingen. Door de exponentiële groei van het aantal klanten en overboekingen en een gebrek aan betaalbaar personeel had de PCGD geen andere keuze dan begin jaren zestig te automatiseren.
Mannen met witte jassen
Met de introductie van computers ontstond de angst dat mensen vervangen zouden worden door technologie. Om deze angst tegen te gaan, probeerden bedrijven nieuwe banen zoals computerprogrammeur aantrekkelijker te maken door ze een schijnbaar hogere status te geven. Dat betekende in de jaren 1960 dat deze “nieuwe banen van de toekomst” vrijwel uitsluitend aan mannen werden gegeven. Zelfs bij de PCGD zag je de introductie van de ‘mannen met witte jassen’, programmeurs die niet geheel toevallig op dokters leken.
Ponskaart-typiste
Voor vrouwen was er het massale werk van de ponskaart-typiste ofwel codeerster. Bij de PCGD werkten veel vrouwen als codeerster. Met de introductie van de IBM 1401 moesten overschrijvingsformulieren immers leesbaar worden gemaakt voor de computer. De formulieren werden daarom afgedrukt op kartonnen ponskaarten. De codeersters vertaalden de handgeschreven informatie op deze formulieren in een code van gaatjes die door de computer kon worden gelezen en verwerkt. Dit coderen was massawerk en omdat vrouwen goedkopere arbeidskrachten waren dan mannen werden ze vaak voor dit werk gekozen. Bovendien bleken vrouwen dit werk sneller en nauwkeuriger uit te voeren dan mannen.
Deze nieuwe man-vrouwverhoudingen op de werkvloer werden bij veel bedrijven ingevoerd, niet alleen bij de PCGD, en zorgden ervoor dat IT steeds meer een (goedbetaald) mannenberoep werd. Maar de PCGD was wel een van de grootste werknemers die deze automatisering en sociale verandering op grote schaal zou toepassen. Onze IBM 1401 wordt daarom in de tentoonstelling gebruikt als symbool voor deze invloedrijke technologische en sociale verandering.
Jacoline Bodewes, Conservator Bedrijfshistorisch Archief ING
