Werken met de IBM

De IBM 1401 en de IBM Z13, het begin en het einde van een tijdperk

In de laatste weken van 2020 mocht het Bedrijfsarchief ING een unieke aanwinst in ontvangst nemen, een IBM Z13 Mainfraime computer. Hierop heeft ING Nederland het geldverkeer gedraaid. Deze aanwinst voor de historische collectie symboliseert voor ING het einde van tijdperk van de mainframe en de volledige transitie naar applicaties in de private cloud.

Het Bedrijfsarchief ING verkeert met deze aanwinst in de unieke positie dat zowel het begin en het einde van het mainframetijdperk in onze collectie wordt vertegenwoordigd. Dat tijdperk begon met de introductie van de IBM 1401 in 1959, ook wel ‘Model-T Ford van de computerwereld’ genoemd. Strikt genomen was de IBM 1401 nog geen mainframe computer, maar het was één van de eerste computers die volledig draaide op transistors. Hij was makkelijk te programmeren en hij was goedkoop. Het was de eerste computer die in massa werd geproduceerd en verkocht en opende daarmee het tijdperk van de automatisering. Met ponskaartlezer Zowel de Postcheque en Girodienst (PCGD) en de Nederlandse Middenstandsbank (beide rechtsvoorgangers van ING) ontvingen hun eerste IBM1401 in het najaar van 1961. In onze collectie hebben wij een IBM1401 uit 1962 met de bijbehorende randapparatuur (een IBM 1402 ponskaartlezer, IBM 1403 Printer, twee IBM 729 tape units en een IBM 1407 Console Inquiry station). Dit exemplaar werd in 1963 in gebruik genomen bij PCGD. De IBM 1401 was het antwoord op de groei van het betalingsverkeer en het nijpende personeelstekort van de jaren ’60. De IBM 1401 was namelijk veel sneller in het verwerken van administratieve gegevens dan de al bestaande apparatuur. De te verwerken gegevens moesten worden aangeleverd op ponskaarten, de 1401 legde de op deze manier ontvangen gegevens vast in magnetische velden op magnetische banden. Met deze banden vond dan de daadwerkelijke gegevensverwerking plaats.

image
image

1962. Computerzaal PCGD. (Foto: Pers- en Publiciteitsdienst PTT (Den Haag).)

image

1965. Codeersters in het codeercentrum van PCGD aan de Kangoeroestraat in Breda.

image

Computerzaal PCGD. Arnhem ca. 1968.

Codeerster Dit betekende echter ook dat alle bestaande “slappe” opdrachtformulieren en stortings- giro- en incasso-biljetten moesten worden vervangen door ponskaarten waar de belangrijkste klantgegevens al in ponsgaten op stonden. De door de opdrachtgever handgeschreven bedragen werden dan nog door een codeerster met een codeermachine omgezet in door de machine leesbare ponsgaten. Hierdoor ontstond de belangrijke rol van de codeersters in het giraal geldverkeer. De introductie van de IBM 1401 was een groot succes en in 1963 had de Postcheque en Girodienst dan ook al het besluit genomen om vijftien van deze machines aan te schaffen. Het begin van de automatisering en daarmee ook de latere digitalisering van het Nederlandse geldverkeer was daarmee een feit. Nog in gebruik Ondanks dat ING nu afscheid neemt van de IBM Z13 en is overgestapt op de private cloud, is het een mainframe die op veel plaatsen in de wereld nog gewoon in gebruik is. Wij zijn dan ook zeer dankbaar dat wij dit exemplaar in ontvangst hebben mogen nemen. Dat was niet gelukt zonder de hulp van onze collega’s Rob Lagerwij, Bert Fijneman en Gabe Spalburg. Zij hebben deze imponerende machine voor ons tentoonstelling klaar gemaakt. (Jacoba Bodewes van het Bedrijfshistorisch Archief INH jacoba.bopdewes@ing.com)

image

IBM Z13 in Depot L1 van het BHA ING, Amsterdam 2020.

image

IBM 1401.

image

Voorpagina “Naar Meer Binding” met foto van interieur IBM 1401.